Giorgio Agamben (ur. 1942 w Rzymie) – włoski filozof, literaturoznawca, historyk, jurysta, jeden z najoryginalniejszych i najciekawszych współczesnych myślicieli. Zażarty krytyk dzisiejszej kultury politycznej i prawnej, autor kontrowersyjnych tez o strukturalnej analogii pomiędzy liberalnymi demokracjami Zachodu i systemami totalitarnymi. Analizujący upowszechnianie stanu wyjątkowego jako przemiany paradygmatu sprawowania demokratycznych rządów, Agamben zyskał światowy rozgłos swoją opublikowaną w 1995 roku książką Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie. Poruszane tam problemy, od analizy konstytucji suwerennej władzy po ukazanie jej panowania nad nagim życiem odartych z wszelkiej podmiotowości więźniów obozów koncentracyjnych oraz pacjentów współczesnych klinik medycznych pogrążonych w sztucznie podtrzymywanej śpiączce stały się tematami, z którymi od tego czasu kojarzone jest nazwisko Agambena. Cykl prac, które zapoczątkowała owa publikacja [patrz bibliografia] wprowadziły na stałe do współczesnego słownika filozoficznego takie terminy jak homo sacer, nagie życie, stan wyjątkowy, logika wyjątku etc. Rozproszona po wielu zróżnicowanych stylistycznie i tematycznie tekstach myśl Agambena wydaje się krążyć bezustannie wokół jednego problemu, fundamentalnego dla całej zachodniej tradycji filozoficznej, którą sam filozof tak sformułował w jednym ze swoich wczesnych tekstów: Co to znaczy, że ja mówię? Filozoficznego projektu Agambena nie wolno jednak redukować do analiz funkcjonowania współczesnej biowładzy – nie należy nawet bez jakichkolwiek zastrzeżeń uważać cyklu Homo Sacer za jego ostateczne zwieńczenie i jedyne możliwe rozwinięcie.
 
Budując swoją filozoficzną koncepcję Agamben sięga do najróżniejszych źródeł, począwszy od tekstów klasycznych greckich filozofów (zwłaszcza Arystotelesa) oraz starożytnych rzymskich jurystów, przez listy św. Pawła, pisma kabalistyczne, średniowiecznych scholastyków, teologów, alchemików, heretyków i poetów po współczesnych myślicieli i pisarzy, z których wielu (m.in. Derrida, Deleuze, Calvino, Morante) było jego przyjaciółmi. Także lista dwudziestowiecznych filozofów pojawiających się explicite w tekstach włoskiego filozofa jest niezwykle zróżnicowana, zarówno pod względem sposobu uprawiania i pojmowania filozofii, jak i samych afiliacji politycznych: od „prawicowych” myślicieli takich jak Carl Schmitt czy Martin Heidegger po „lewicowych” – przede wszystkim Walter Benjamin, Hannah Arendt oraz Michel Foucault. Ważne punkty odniesienia stanowią dla Agambena także: dekonstrukcja, na początku przez niego przyjęta jako medium refleksji filozoficznej (zwłaszcza w jego tekstach „literackich”), z czasem poddana krytyce; analiza społeczeństwa spektaklu, jaką przeprowadził Debord oraz inni sytuacjoniści; dzieła literackie, nie tylko modernistów, takich jak Kafka, Walser, Musil, czy Melville ale także dwudziestowiecznych pisarzy i poetów włoskich (Elsa Morante, Italo Calvino, Antonio Delfini, Giorgio Caproni, Giovanni Pascoli), którym poświęcił m.in. swoją książkę Grupa włoska; dorobek dwudziestowiecznego językoznawstwa, zwłaszcza wypracowanego przez Emila Benvenista; filozofia transgresji Georges’a Bataille’a; prace historyka sztuki Aby Warburga, wybrane aspekty tradycji materializmu dialektycznego i psychoanalizy oraz, być może przede wszystkim,  Hegel i jego interpretacja autorstwa Koj éva. Na różnorodność aspektów poruszanych przez Agambena w jego książkach wskazywać mogą chociażby wybrane opracowania lub teksty krytyczne: Rosi Braidotii wskazuje na Agambena jako na najwybitniejszego reprezentanta krytycznego podejścia do kwestii biowładzy (spychając go na pozycje bardziej konserwatywne w stosunku do jej własnej koncepcji); amerykański tłumacz tomu wybranych tekstów Agambena wydanych pod tytułem Potentialities, Daniel Heller-Roazen, w przedmowie do tomu uwypukla przede wszystkim reinterpretację tradycyjnych arystotelesowskich  pojęć aktu i możności; w posłowiu do niemieckiego wydania Idei Prozy Reimar Klein skupia się na agambenowskiej filozofii języka, a wydawcy niemieckiej encyklopedii współczesnej filozofii podjęli prawie wyłącznie temat doświadczenia, fundamentalny dla wczesnych pism Włocha; Jean Luc Nancy, jeden z wielkich filozofów pojawiających się incognito i implicite w tekstach Agambena, podkreśla wyjątkowość i oryginalność utopijnej wizji ludzkiej wspólnoty zawartej w książce Wspólnota, która nadchodzi; w końcu próbuje się także zaaplikować agambenowską pojęciowość do marksistowskich analiz materialnej sytuacji biednych i wykluczonych ze współczesnej cywilizacji, tak jak zrobili to Antonio Negri i Michael Hardt (swoją drogą tłumacz Agambena na angielski) w słynnym Imperium.
 
Zróżnicowanie tematyczne pism Agambena odpowiada bogactwu stylów, w jakich pisane są jego książki. O ile niektóre z pierwszych tekstów filozofa, przede wszystkim te poświęcone literaturze, same w sobie prezentują wysoką wartość literacką, to już np. Język i śmierć, analiza problemu negatywności u Hegla i Heideggera, napisany jest w ścisłym, „filozoficznym” stylu. Najciekawsza w swej formie jest chyba jednak Wspólnota, która nadchodzi, książka złożona z licznych parostronicowych tekstów, które w swej tematyce dotykają m.in. kwestii zbawienia dzieci u św. Tomasza, reklamy rajstop, scholastycznemu problemowi transcendentaliów, heretyckim wizjom zbawienia, żydowskiej eschatologii, etyce, aureolom świętych, Bartleby’emu Melville’a, globalnemu wymiarowi drobnomieszczaństwa,  literackim postaciom Walsera oraz podstawom teorii mnogości, ontologii Heideggera i filozofii języka Wittgensteina. Podobną niejednorodność tematyczną prezentuje m.in. wydany po polsku tom Profanacje. Książki te ukazują przy kolejnej lekturze tkwiący u ich podstawy wspólny paradygmat myślenia, łączący zawarte w nich teksty strukturalnymi analogiami. W podobnych formach pisarskich Agamben posłuszny był zasadzie, iż im mniejszy treściowo przedmiot analizy i im możliwie najbardziej zdyscyplinowana forma refleksji nad nim, tym lepsze i przejrzystsze jej efekty. Wbrew tej zasadzie stoją po części tomy z cyklu Homo sacer – choć podzielone są zawsze na mniejsze fragmenty, w których Agamben skupia się na wybranym aspekcie tematyzowanego pola problemowego, książki te są zwartymi całościami, podejmującymi zawsze zagadnienie z możliwie najszerszej perspektywy – tworzącymi do tego większą całość jako jeden cykl. Wspólna logika myślenia, tropiąca strukturalne aporie odziedziczonych opozycji pojęciowych oraz szukająca możliwości usytuowania myślenia w nowym, niedostępnym wciąż polu przenika jednak całość dorobku Agambena. Logika ta przejawia się przede wszystkim właśnie w nowym spojrzeniu na historię sztuki, literatury, prawa czy teologicznej historii zbawienia, w których Agamben odnajduje i opisuje rządzące nimi paradygmaty. Aby w ogóle ową deskrypcję umożliwić, autor Stanu wyjątkowego wypracowuje nową pojęciowość, która często posługuje się niemniej terminologią zaczerpniętą z tradycji nie tylko myśli filozoficznej, ale także prawniczej czy teologicznej. Agamben posiadł rzadką umiejętność myślenia analogiami, ukazywania niewidocznych wcześniej powiązań, podobieństw i paralelizmów, co umożliwia mu prezentację terminów archaicznych tekstów rzymskich prawników czy średniowiecznych teologów jako symptomów istnienia pewnych strukturalnych mechanizmów funkcjonujących także w świecie dzisiejszym. Dzięki temu w jego książkach to, co stare, okazuje się zaskakująco aktualne, wiele współczesnych rozwiązań i sposobów myślenia ukazuje swoją archaiczność, a rzymska figura homo sacer znajduje swojego odpowiednika w „muzułmanie” lub we współczesnym neomort. Rezygnacja z tradycyjnego podziału na starożytność, średniowiecze i nowożytność, zarzucenie rozróżnienia na fakt i jego znaczenie na rzecz rozpatrywania zdarzeń zawsze w określonym strukturalnym kontekście to kolejne konsekwencje agambenowskich prób ukazania ciągłości pomiędzy przeszłością i teraźniejszością, religią i polityką, życiem i władzą.
 
Giorgio Agamben pracuje obecnie jako profesor estetyki na Università Iauv w Wenecji, współpracuje także z European Graduate School w Saas Fee oraz Collége International de Philosophie w Paryżu. W przeszłości wykładał także na Uniwersytecie w Maceracie i Uniwersytecie w Weronie oraz gościł na wielu amerykańskich i europejskich uczelniach. W roku 1964 zagrał rolę apostoła Filipa w słynnym filmie Piera Paolo Pasoliniego Ewangelia według św. Mateusza. W tworzonym w stylu włoskiego neorealizmu filmie wszystkie role grane były przez amatorów – dzięki czemu osiągnięto efekt niezwykle autentycznego obrazu życia i męki Jezusa. Pasolini, zadeklarowany ateista i marksista, przedstawił Chrystusa jako prawdziwe zwierzę polityczne, Boga/Człowieka, poruszonego ludzkim cierpieniem i niedolą. Otaczająca film aureola skandalu, mieszania się wątków politycznych z religijnymi, marksizmu z radykalnym poszukiwaniem Absolutu musiała być dla młodego Agambena nie bez znaczenia. W tym zresztą roku napisał swój pierwszy artykuł naukowy, a w jego późniejszej fascynacji pismami Waltera Benjamina odnaleźć możemy podobne tematy wzajemnego przeplatania się religii i polityki. Lata 1966 i 1968 znaczą kolejne ważne wydarzenia w życiu Agambena – brał wówczas udział w seminariach prowadzonych przez Heideggera w Le Thor o Heraklicie i Heglu. Jak wspominał później w książce Idea Prozy, zasypywany raz przez uczniów Heidegger miał odpowiedzieć: „Ja nie widzę moich ograniczeń. Ale wy możecie je ujrzeć”. Heideggerowi zadedykuje później swoją książkę Stance, wydaną w roku 1977. Książka ta jest kontynuacją poszukiwań Agambena w refleksji nad dziełem sztuki, doświadczeniem historycznym i metodą filologiczną, które doprowadziły go do napisania jego pierwszej książki Człowiek bez właściwości. Stance, choć na pierwszym planie nie prezentują się jako dzieło filozoficzne, zawierają w sobie zaczątki przyszłego projektu filozoficznego Agambena. Analiza erotycznego wymiaru melancholii w poezji miłosnej z XIII-tego wieku,  poprzez ukazanie wpływu koncepcji klasycznej filozofii, prowadzi w Stancach do rekonstrukcji średniowiecznej teorii wyobraźni poetyckiej jako estetyki wykraczającej poza opozycję smaku i wiedzy (intelektu). Tak więc to, co z początku wygląda na mieszaninę poezji, historii, teologii, alchemii i olbrzymiej erudycji, pod koniec książki ukazuje swoje doniosłe filozoficzne znaczenie. Średniowieczna koncepcja melancholii jako symptomu grzechu lenistwa serca porównana zostaje z teoriami psychoanalitycznymi i marksistowskimi, zwłaszcza z pojęciem fetyszyzmu towarowego. Agamben pokazuje paralelę pomiędzy średniowiecznym melancholikiem i współczesnym fetyszystą, dla których  niemożliwe jest zarówno posiadanie przedmiotu pożądania, jak i sama tylko jego kontemplacja. Dla Agambena są to oznaki zdiagnozowanych przez niego już w Człowieku bez właściwości nieusuwalnych podziałów w obrębie teorii estetycznej (na odbiorcę i twórcę, intelekt i geniusz, doświadczenie i rozum, pojedyncze i ogólne), które w swym obowiązywaniu i oddziaływaniu wykraczają poza dziedzinę estetyki. Tak więc już w swoich pierwszych tekstach stara się Agamben pokazać ponadepokowe paralele pomiędzy paradygmatami strukturującymi nasze doświadczenie. Kierunki jego poszukiwań wyznaczy także pytanie o możliwość innej formuły doświadczenia, które nie sprowadzałaby się do ponownego zjednoczenia doświadczenia historycznego, ale na obmyśleniu drogi poza tradycyjnymi rozwiązaniami problemu jednostkowości i ogólności. Agamben inspirował się wówczas zwłaszcza koncepcją gestu Aby’ego Warburga oraz filozofią Waltera Benjamina, którego książka o niemieckim barokowym teatrze żałobnym stanowiła wzór dla agambenowskich Stanc. Refleksje nad metodą filologiczną, nad opozycją jednostkowe i ogólne, która z czasem doprowadzi Agambena do sformułowania jego koncepcji wyjątku i paradygmatu, prowadził filozof dalej w książce Niemowlęctwo i historia. W latach 80tych Agamben zaangażował się w pracę nad włoskim wydaniem dzieł zebranych Waltera Benjamina. Podczas badań w ramach tego projektu odkrył teksty Benjamina, nie uwzględnione w ówczesnym niemieckim wydaniu, pochodzące ze zbiorów Georgres’a Bataille’a. W tym okresie w jego twórczości filozoficznej pojawił się kolejny motyw fundamentalny dla przyszłego cyklu Homo sacer. Tematy poruszane w książce Język i śmierć oraz  w tekstach zawartych w wydanym w USA tomie Potentialities oscylują wokół reinterpretacji arystotelesowskich pojęć aktu i potencji. Dla Agambena ważne stanie się odróżnienie pomiędzy potencją, która przechodzi w akt, a potencją, która może pozostać  niezaktualizowana. W tradycyjną opozycję pomiędzy byciem i nie byciem Agamben wprowadza trzecią możliwość: nie nie bycia, którą później określi jako formułę suwerenności. Wydana w roku 1990 Wspólnota, która nadchodzi, dzięki tłumaczeniom na francuski i angielski (książkę przetłumaczył Micheal Hardt, podobnie jak wydaną w 2006 roku książkę Język i śmierć)   sprawiła, że Agamben zaistniał jako filozof w świecie anglojęzycznym. Książka stara się opracować nowe pojęcie ludzkiej wspólnoty, której członkowie lokowaliby się w przestrzeni nieodróżnialności pomiędzy tradycyjnymi opozycjami pojęciowymi opisującymi istnienie ludzkich społeczności. W tym także tekście  Agamben wyraźnie nawiązuje do istotnych dla jego filozofii wątków mesjańskich,  starając się posługiwać pojęciami żydowskiej i chrześcijańskiej eschatologii do opisu współczesności. Motyw mesjański zostanie rozwinięty szerzej w książce Czas, który pozostaje. Opublikowany w 1995 roku Homo sacer łączy praktycznie wszystkie pojawiające się wcześniej u Agambena wątki i scala je w bezwzględnej krytyce polityczno – prawnego ustroju współczesnych demokracji. Rozważania nad innym rozwiązaniem problemu ogólności i jednostkowości posłużą Agambenowi do sformułowania pojęcia wyjątku, włączającego wyłączenia, który stanowi pierwotną strukturę ukonstytuowania się suwerenności. Tak, jak we wcześniejszych tekstach Agamben pokazywał, w jaki sposób w języku dokonuje się upodmiotowienie i początek historii, teraz skupia się na niebezpieczeństwach odpodmiotowienia ludzi do postaci samego nagiego życia w stanie wyjątkowym. Homo sacer wnosi do słownika agambenowskiego szeregu nowych pojęć, tworzących razem spójny system myślowy. Dyskurs książki budowany jest na ukazywaniu zacierania się zarówno w teorii jak i w dzisiejszej praktyce społecznej tradycyjnych rozróżnień na prawo i bezprawie, wnętrze i zewnętrze systemu, stan normalny i stan wyjątkowy poprzez wprowadzanie takich figur jak próg, przestrzeń nierozróżnialności, wyjątek czy włączającego wyłączenia. Z drugiej jednak strony, Agamben stara się wprowadzić nowe opozycje binarne, które są jego zdaniem w stanie precyzyjniej oddać mechanizmy współczesnej władzy. Najważniejszą jest opozycja nagiego życia oraz formy życia, które Agamben rozumie jako niezbędne współczesności reinterpretacje rozróżnienianych w klasycznej teorii politycznej pojęć bios oraz dzoe. Pierwsze, to życie społeczne, życie ludzkie, podlegające wartościowaniu w ramach pewnej kultury – u starożytnych greków określano nim życie członków polis. Drugie to z jednej strony archetyp życia wiecznego, życia pozbawionego początku i końca, a z drugiej – samo życie biologiczne. Agamben w kolejnych częściach Homo sacer, oraz w książkach powstałych wokół cyklu (np. Otwarte) pokazuje, jak z jednej strony w języku następuje upodmiotowienie zabierającego głos, zaistnienie przestrzeni nierozróżnialności pomiędzy żyjącym zwierzęciem, a mówiącym podmiotem języka oraz jak w stanie wyjątkowym, gdzie pojedynczy rozkaz władzy nie może być odróżniony od reguły, człowiek zostaje sprowadzony do samego dzoe. Biologiczne życie, który staje się przedmiotem zainteresowania władzy nazywa Agamben nagim życiem. Jego paradygmatem okazuje się być figura homo sacer, „muzułman”, uchodźcy w strefach oczekiwań, więźniowie w bazie Guantanamo, pogrążeni w śpiączce neomort. To właśnie w cyklu Homo sacer, przywołując ponownie Benjamina, Agamben stawia tezę o upowszechnieniu się stanu wyjątkowego jako modelu władzy dzisiejszych demokracji. Tak więc we współczesnym świecie nie ma już więcej zwierzęcia, zoe, oraz odróżnianego od niego bios, życia politcznego. Możemy mówić jedynie bądź to o życiu całkowicie wydanemu suwerennej przemocy - nagim życiu - bądź o życiu, które wyzwoliło się od operacji maszyny władzy - formie życia, której poświęcony ma być ostatni tom cyklu Homo sacer.
 
W styczniu 2004 roku Agamben odmówił wyrobienia sobie paszportu biometrycznego, wyrażając swój sprzeciw wobec jakichkolwiek form tego rodzaju identyfikacji obywateli. Od czasu wprowadzenia amerykańskiej polityki walki z terroryzmem Agamben pozostaje wobec niej skrajnie krytyczny, podobnie jak wobec wszelkich partii opartych w swym programie na idei praw człowieka czy obywatela. W drugiej części cyklu Homo sacer sformułował swoją wizję polityki – wprowadzenie  prawdziwego stanu wyjątkowego, umieszczenie się poza przestrzenią prawa i stamtąd decydowanie o własnym losie. Obecnie Agamben pracuje nad etyką form życia, której początki znaleźć można już we Wspólnocie, która nadchodzi. Choć filozoficznie koncepcja Agambena jest niezwykle skrupulatnie dopracowana, najważniejszym zadaniem, jakie przed nią stoi, jest zderzenie jej z rzeczywistością społeczną na progu XXI wieku. W poszukiwaniu odpowiedzi na pytania o przydatność i adekwatność filozofii Agambena w przestrzeni dzisiejszych koncepcjach teoretycznych i realiów społecznych służyć ma także niniejsza strona.